جلسه نقد و بررسي نوبت عصر سينما افريقاي مشهد، روز دوم جشنواره

فيلم‌هايي که پس از اکران عصر روز دوم جشنواره در سينما افريقاي مشهد، در بخش نقد و بررسي قرار گرفتند عبارت بودند از: «حسام‌الدين مرجايي» ساخته عبدا... عزيزي در بخش مستند، «نوا» ساخته حسن خراساني و «درخت» ساخته محمدعلي ولي‌زاده و «سر سحر» ساخته شهرام بيگي در بخش پويانمايي و «خانه فاطمه کجاست؟» ساخته فريدون نجفي و «راه رفتن روي ريل‌ها» ساخته سيدوحيد حسيني نامي و «چاوش» ساخته فرخ حنيفه‌نژاد در بخش داستاني و در اين جلسه رضا درستکار، عضو هيئت منتقدين، به عنوان منتقد و حجت‌الاسلام عليرضا رستگاران، به عنوان کارشناس مذهبي حضور داشتند.

به گزارش ستاد خبري جشنواره، در اين جلسه که با حضور چهار تن از فيلمسازان: شهرام بيگي، سيدوحيد حسيني نامي، رقيه توکلي –توکلي به علت حضور نداشتن در جلسه نقد مربوط به فيلم خود، در اين جلسه حضور داشت- و فرخ حنيفه‌نژاد برگزار شد، ابتدا توکلي، فيلمساز فيلم داستاني «مهماني» درباره فيلم خود چنين گفت: «فيلم من به اين علت ديني‌ست که مرگ مادربزرگ به وي وحي شده است و اين در پلان‌هاي دوم و چهارم فيلم با نگاهي که انگشتر نامزدي خود دارد و يا علاقه‌اي که ديدن مزار دخترش دارد مشهود است.»
سپس حنيفه‌نژاد فيلم چاوش را قسمتي از بچگي خود خواند و درستکار درباره فيلم وي اينطور اظهار نظر کرد که «به نظر من فيلم شما کمي پراکنده است و رويکرد کلي فيلم چندان روشن نيست.» و دليل اين نظر را قسمت آخر فيلم جايي که خانه خدا مي‌آيد همراه با موسيقي و لبيک‌گويي بيان کرد و ادامه داد: «اين قسمت از جهان مؤلف مي‌آيد و نه از ريتم اصلي فيلم»
حنيفه‌نژاد نيز در ادامه همين بحث فيلم خود را فيلمي ساده و عاري از پيچيدگي ناميد و از دو حج در فيلم خود نام برد که يکي معنوي و ديگري مادي بوده‌اند.
شهرام بيگي فيلمساز اثر پويانمايي «سر سحر» در مورد کار خود گفت: «من براي ساخت اثرم سعي داشتم با نشانه‌ها و علامت‌هايي که در سنت خودمان داريم کار کنم، حالا با يک گرافيک جديدتر، اما از آن جهت که کار، سفارش سيماي استان بود، مجبور شدم پايان آن را تغيير دهم. به نظر اين دوستان پايان کار من يک تفکر «ايسمي» داشت. البته من نمي‌دانم منظور کدام «ايسم» بوده است. اما من به هر حال چنين قصدي نداشته‌ام.»
بيگي پايان کار خود را در فيلمنامه چنين عنوان کرد که پروانه‌اي روي آب مي‌افتد تکه‌تکه مي‌شود و ماهي از لابه‌لاي رنگ‌هاي آن رد مي‌شود.»
در آخر سيدوحيد حسيني نامي خالق اثر «راه رفتن روي ريل‌ها» هم از مشکلات کار خود گفت و اينکه با وجود آنکه موجز کار از همه ادارات زيرمجموعه راه‌آهن کشور را داشت، اما به سبب اينکه در آن منطقه دور افتاده کسي سواد خواندن نداشت، اين موجز چندان به کارش نيامد و او نتوانسته بود مسئولين آن منطقه را به خوبي در مورد کارش توجيه کند. در نتيجه بخش اعظم کار وي روي ميز تدوين جمع شده بود.
سپس حسيني، درباره اشاره‌اي رستگاران به جايزه‌اي که فيلم در جشنواره‌ قراني دريافت کرده بود گفت: «متاسفانه آن جشنواره، اسماً جشنواره بود و من ريالي از آن جشنواره دريافت نکرده‌ام.» درستکار هم در خصوص جمع کردن فيلم در ميز تدوين گفت: «نقطه ضعف اين فيلم در اين است که همه معناي آن در پايان آن و با نريشني که روي فيلم گفته مي‌شود انتقال پيدا مي‌کند که به فيلم آسيب رسانده است.»
وقتی يکي از حضار در مورد مفاهيم معنوي در فيلم‌هاي مورد طرح در جلسه از درستکار سؤال کرد وي گفت:

«از آنجا که ما با يک نسلي مواجه هستيم که دلزده از مفاهيم بزرگ شده‌، پررنگ کردن و صحبت کردن مداوم در اين مورد چندان جايز نيست. چراکه مفاهيم معنوي خودبه‌خود در سينما هست. و اين طرز برخورد مانند ريختن دريايي در ظرف کوچکي‌ست که ديگر ظرفيت پذيرش اين مفاهيم بزرگ را ندارد. بنابراين فيلمسازان جوان ما در ابتدا بايد فيلم‌هاي خود را بسازند و سينما را تجربه کنند و آرام آرام با مفاهيم عميق‌تر آشنا شوند.»

سپس يکي ديگر از حضار در ادامه اين بحث گفت: «يک زماني صدا و سيما به فيلم‌هايي که در آن سکانس نماز بود سکه مي‌داد. اين نوع برخوردها فيلمساز ما را به ساخت فيلم در فضاهاي کليشه‌اي عادت داده‌ است.»
در انتها رستگاران حضور فيلم‌هاي جشنواره را با تم معنوي نشان‌دهنده پذيرش آنها در اين شکل و قالب دانست و توضيح داد: «ما پذيرفته‌ايم که در اين فيلم‌ها معنويتي انساني و اصيل وجود دارد که شدت و ضعف دارد. بنابراين بحث در مورد بودن يا نبودن آنها در اينجا هم مفصل است و هم در اينجا جايز نيست.» وي در خصوص لزوم ترويج مفاهيم معنوي ادامه داد: «در حال حاضر 3000 کانال ماهواره‌اي در کشور ما قابل دريافت است. همين نشان مي‌دهد تصوير و تاثيري که بر فرهنگ هر کشوري دارد، غيرقابل انکار است و بنابراين پرداختن به چنين مفاهيمي، کاري است که حتماً بايد صورت پذيرد.»
 

رودررو با فيلمساز

سيدوحيد حسيني نامي
کارگردان فيلم کوتاه داستاني «راه رفتن روي ريل‌ها» پس از جلسه نقد به خبرنگار ما گفت: «بحث به جاهاي خوبي کشيده شده بود، ولي به خاطر زمان کمي که در اختيار داشتيم تقريبا بي‌نتيجه ماند.» وي در پاسخ به اين سؤال که آيا کمتر پرداختن به مسائل تکنيکي فيلم‌ها از سوي منتقدين و کارشناسان مذهبي و تکرار تعاريف سينماي ديني و غيرديني از سوي آن‌ها و بحث در اين موارد، به جلسات نقد ضربه نزده است، گفت: «اصلا اين‌طور نيست. ما در محافل ديگر فرصت زيادي براي بحث در اين موارد داريم. اتفاقا اينجا فضاي خوبي براي بحث در اين مورد است. مسلما هنوز اختلاف نظرها، تناقض و پارادوکس‌هاي فاحشي در اين مورد وجود دارد که نياز به پرداخت دارد.»
وي احساس مي‌کرد پشتوانه انديشه اين جشنواره هنوز در اين چهار سال حل نشده و شايد آن نظرات کارشناسانه‌اي که در سال‌هاي قبل، خصوصا در جشنواره دوم به دست آمده بود نيز از دست رفته است. چراکه در جشنواره چهارم بار ديگر به نظر مي‌رسد ظواهر دين معيار سنجش است و اين مطلب که - هر فيلمي که انساني باشد فيلم ديني محسوب مي‌شود - را در نگاه کارشناسان مذهبي نمي‌بينيم و در همين راستا گفت: «بد نيست که متوليان جشنواره يکبار و براي هميشه مشخص کنند که بالاخره چه فيلمي ديني‌ست و چه فيلمي نيست و چه دسته از فيلم‌ها مي‌توانند به رويش راه يابند.»
وقتي خبرنگار ما از وي پرسيد که فکر مي‌کنيد چرا بعد از اکران فيلم، استقبال تماشاچيان از فيلم شما بهتر از سايرين بود، پاسخ داد: «اين فيلم 11 بار در جشنواره‌ها شرکت کرده و خوشبختانه توانسته ارتباط خوبي با مخاطب برقرار کند.» و علت اين را در چالش زباني و طنز نهفته در کلام شخصيت اصلي دانست که ايجاد صميمت مي‌کرد و سادگي آن را بهتر بروز مي‌داد.
سيدوحيد حسيني نامي، ارزيابي خود را از جشنواره رويش چندان رضايتبخش ندانست، چراکه گله‌مند بود از قولهايي که مسئولين در جشنواره دوم در خصوص فيلمنامه‌هاي برتر و فيلمنامه او داده بودند و عمل نکرده بودند و در حاليکه فيلمنامه‌اش دو سال است که در حوزه مرکز در جريان است، هنوز ساخته نشده است. وي تصور مي‌کرد، بهتر است اصلا قولي داده نشود تا داده شود و عمل نشود. البته داشتن يک دبيرخانه دائمي جاي خوشبختي‌ست. اما به هر حال فرهنگ عمل کردن به وعده‌ها بايد ايجاد شود.
«راه رفتن روي ريل‌ها» داستان سوزن‌بان جواني‌ست که در اولين شب کاري خود بايد جسد پيرزني را در ايستگاه دور افتاده‌اي تا رسيدن آمبولانس نگه دارد. مدت آن 15 دقيقه و سال توليد 1387 است.

رقيه توکلي
توکلي، فيلمساز جوان فيلم داستاني «مهماني» در گفتگو با خبرنگار ما، جلسه نقد و بررسي فيلمش را يک جنجال بين مفاهيم سينماي ديني و غيرديني برشمرد. به اعتقاد وي کارشناسان مذهبي، به سينما از منظر اعتقادات خود نگاه مي‌کنند و اگرچه ممکن است در خيلي از موارد هم نگاه درستي داشته باشند، اما در حوزه سينما اطلاعات کمتري دارند.
وي در پاسخ به اين پرسش که آيا فکر نمي‌کنيد در جريان اين بحث، فيلم شما ديده نشد، ابراز کرد که اينطور فکر نمي‌کند چراکه در ايران ما اصلاً جلسه نقدي کامل و کارشناسانه خيلي کم داريم و چنين انتظاري هم از اين جلسه نمي‌رفت و ادامه داد: «من با فيلمسازان در ايام جشنواره و در محل اقامتان بحث‌هاي زيادي در مورد سينما، فيلمسازي و فيلم‌هايمان کردم که خيلي مفيد است و ما را به آنچه مي‌خواهيم مي‌رساند. نقدهايي که روي فيلم‌هاي هم مي‌کنيم به نظر من يکي از اهداف همين جشنواره‌هاست که سازنده است.»
وي با توجه به ساعت کم نقد و بررسي (يک ساعت)، تعدد فيلمسازان در آن ساعت و اختصاص همين زمان اندک به مباحث کارشناسي مذهبي، انتظار يک نقد تمام و کمال را بي‌مورد دانست و گفت: «جلسات نقد و بررسي با يک کلاس درس تفاوت عمده‌اي که دارد در اين است که کسي متکلم وحده نيست و اگر کسي در يک مدت طولاني به سخنراني بپردازد و ديگران ساکت بمانند، معناي حضور ديگران از بين مي‌رود.»
توکلي رويش سال گذشته را بهتر از سال جاري دانست و گفت: «درست است که امسال تماشاچيان بيشتري داريم، اما سال گذشته جلسات نقد و بررسي خيلي پربارتر بود.» وي ضمن بيان اين مطلب، رويش سال دوم را طبق آراء فيلمسازان ديگر پربارتر خواند و اينطور نتيجه گرفت که: «رويش هر سال ضعيف‌تر مي‌شود و اين جاي تأسف دارد.»
«مهماني» تلاش پسربچه‌اي براي بردن مادربزرگ، به مزار مادرش است. فيلم محصول سال 1386 و مدت آن 10 دقيقه است.

فرخ حنيفه‌نژاد
فيلمساز فيلم داستاني «چاوش» معناي نقد را در ايران، حمله به يک اثر خواند. وي در مصاحبه‌اي که با خبرنگار ستاد خبري جشنواره داشت، نقد را تنها پيدا کردن ايراد در فيلم ندانست و ديدن و اشاره کردن به نکات مثبت فيلم را هم قسمتي از نقد برشمرد.
حنيفه‌نژاد، با اشاره به اينکه جشنواره‌ها تنها جاي نمايش فيلم کوتاه هستند، از نمايش اثر خود اگر از کيفيت نمايش مطلوبي برخوردار نبود، راضي مي‌نمود.
وي جشنواره رويش را به لحاظ برگزاري از جشنواره‌هاي خوب کشور معرفي کرد، اما اينکه هنوز بحث روي تعريف سينماي ديني و سينماي انديشه در اين جشنواره به خوبي جا نيافتاده را چندان جالب ندانست و گفت: «استفاده ابزاري از نماز و ديگر ظواهر دين، به اصل آنچه در آن وجود دارد، ضربه خواهد زد.»
وي همچنين انتخاب فيلم‌ها از سوي هيئت انتخاب را مهم‌تر از هيئت داوري دانست و گفت: «فيلم‌هايي که امسال به جشنواره راه پيدا کرده‌اند همچنان بيشتر به ظواهر دين پرداخته‌اند.»
«چاوش» داستان پيرزني روستايي‌ست که آرزوي زيارت کعبه را دارد و نوه‌اش او را براي رسيدن به اين آرزو ياري مي‌دهد. مدت آن 10 دقيقه و محصول سال 1386 است.